خدمات برنامه‌نویسی؛ ربات، CRM، نرم‌افزار ویندوز و اتصال سامانه‌ها

هر چهار خدمت یک هدف دارند: کاری که امروز با دست یا با چند ابزار ناهماهنگ انجام می‌شود، خودکار و قابل‌پیگیری شود؛ تولید نرم‌افزار سفارشی برای ما یعنی همین. هر کدام صفحه‌ی مفصل خودش را دارد؛ این‌جا فقط می‌گوییم کدام به درد چه کسی می‌خورد.

ربات پیام‌رسان؛ وقتی مشتری‌ات در تلگرام، بله یا روبیکاست. ربات سفارش می‌گیرد، نوبت می‌دهد، به سؤال‌های تکراری جواب می‌دهد و اشتراک می‌فروشد. تلگرام از ۱۳۹۷ در ایران فیلتر است و در قطعی‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ ربات تلگرامی ماه‌ها برای کاربر داخل ایران در دسترس نبود، در حالی که بله و روبیکا زودتر برگشتند. برای همین پیشنهاد ما یک هسته‌ی مشترک برای چند پیام‌رسان است: API بله بر پایه‌ی Bot API تلگرام ساخته شده و روبیکا از ۲۹ تیر ۱۴۰۴ ربات رسمی توکن‌دار دارد؛ ایتا در API رسمی‌اش فقط ارسال خودکار به کانال و گروه را دارد، نه ربات گفت‌وگومحور. جزئیاتش در صفحه‌ی ساخت ربات تلگرام و بله آمده.

CRM اختصاصی؛ وقتی روال فروشت در نرم‌افزار آماده نمی‌گنجد. CRM جایی است که هر مشتری، تماس و پیگیری ثبت می‌شود و هیچ سرنخی گم نمی‌شود. CRM آماده‌ی ایرانی کم نیست و برای خیلی‌ها کافی است؛ اختصاصی وقتی می‌ارزد که روالت خاص است، کاربرانت زیادند و اشتراک ماهانه‌ی هر نفر روی هم سنگین می‌شود، باید به پنل پیامک، تلفن ویپ و حسابداری وصل شوی، یا داده باید روی سرور خودت بماند. مقایسه‌ی صادقانه‌ی آماده و اختصاصی در صفحه‌ی نرم‌افزار CRM اختصاصی است.

نرم‌افزار ویندوزی؛ وقتی کار باید بدون اینترنت و کنار سخت‌افزار انجام شود. انبار، صندوق فروش، پذیرش و تولید جاهایی‌اند که برنامه‌ی دسکتاپ هنوز منطقی است: روی یک کامپیوتر یا شبکه‌ی داخلی شرکت کار می‌کند، به اینترنت وابسته نیست و به بارکدخوان، چاپگر فیش و کارتخوان فروشگاهی (از راه PC-POS) وصل می‌شود. جزئیاتی هم دارد که کمتر گفته می‌شود؛ مثلاً نسخه‌های جدید .NET روی ویندوز ۷ اجرا نمی‌شوند. همه‌اش در صفحه‌ی نرم‌افزار تحت ویندوز توضیح داده شده.

اتصال سامانه‌ها، اتوماسیون و پنل؛ وقتی ابزارهایت با هم حرف نمی‌زنند. گاهی مشکل نبودِ نرم‌افزار نیست، جدا بودنشان است: سفارش سایت دستی در حسابداری وارد می‌شود و گزارش هفتگی را یک نفر از سه فایل اکسل سر هم می‌کند. اتصال درگاه و پنل پیامک، همگام‌سازی سایت با نرم‌افزار حسابداری مثل هلو یا سپیدار، اتصال به سامانه‌ی مودیان، کارهای زمان‌بندی‌شده، داشبورد مدیریتی و ادامه‌ی کد نیمه‌کاره در این دسته‌اند؛ صفحه‌ی برنامه‌نویسی سفارشی این پروژه‌ها را باز کرده.

بیشتر کسانی که پیام می‌دهند، شکل راه‌حل را از قبل در ذهن دارند: «یک اپ»، «یک برنامه‌ی ویندوزی»، «یک ربات». به‌جای شکل، از این سؤال‌ها شروع کن.

چه کسی با آن کار می‌کند؟ اگر کاربر اصلی مشتری‌های تو هستند، باید جایی باشی که آن‌ها هستند: پیام‌رسانی که هر روز باز می‌کنند، یا سایتی که از گوگل پیدایش می‌کنند — که آن دیگر کار طراحی سایت اختصاصی است، نه برنامه‌ی جداگانه. هیچ مشتری‌ای برای خرید از تو برنامه‌ی ویندوزی نصب نمی‌کند. اگر کاربر اصلی کارمندان خودت هستند، دستت بازتر است.

کجا کار می‌کنند و اینترنت چقدر قابل‌اتکاست؟ همه زیر یک سقف و پشت یک شبکه‌اند؟ برنامه‌ی دسکتاپ یا وب‌اپی که روی سرور داخل شرکت نصب شده، بدون اینترنت هم کار می‌کند. چند شعبه یا نیروی فروش بیرون از دفتر داری؟ نرم‌افزار تحت وب روی سرور ایرانی منطقی‌تر است؛ قطعی‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان داد سامانه‌ای که داخل ایران میزبانی شده، برای کاربر داخلی در دسترس‌تر می‌ماند.

سخت‌افزار و گوشی. بارکدخوان، چاپگر حرارتی و کارتخوان فروشگاهی کفه را به سمت دسکتاپ یا وب‌اپ شبکه‌ی داخلی سنگین می‌کنند. از آن طرف، توسعه‌دهنده‌ی ایرانی به‌خاطر تحریم نمی‌تواند در اپ‌استور اپل منتشر کند؛ پس برای ابزاری که روی آیفون هم باید باز شود، وب‌اپ واکنش‌گرا که مثل اپ روی صفحه‌ی گوشی می‌نشیند معمولاً راه عملی‌تر است.

جواب درست خیلی وقت‌ها ترکیبی است: هسته‌ای تحت وب که داده‌ها آن‌جاست، و ربات یا پیامک برای ارتباط با مشتری؛ مثلاً CRM تحت وب برای تیم فروش و رباتی در بله که سفارش را مستقیم در همان CRM ثبت کند. اگر مردّدی، انتخاب شکل راه‌حل را به گفت‌وگوی اول بسپار؛ آن بخشی از کار ماست، نه پیش‌نیاز درخواست.

روند کلی را پایین‌تر در پنج قدم می‌بینی. این‌جا جزئیاتی را می‌گوییم که فرق یک همکاری آرام با یک پروژه‌ی پرکشمکش معمولاً در آن‌هاست.

برآورد مکتوب، نه عدد شفاهی. بعد از گفت‌وگوی کوتاه و رایگان، سندی می‌گیری که صریح نوشته چه ساخته می‌شود، چه چیزی عمداً بیرون مانده، به چه سامانه‌هایی وصل می‌شود، کار چند مرحله دارد و هر مرحله کِی آماده است و چه قیمتی دارد. قیمت ثابت است؛ اگر وسط کار چیزی سخت‌تر از برآورد ما از آب درآمد، آن خطای برآورد ماست، نه هزینه‌ی اضافه برای تو.

مرحله‌هایی که می‌شود دید و امتحان کرد. مرحله یعنی تکه‌ای از نرم‌افزار که کار می‌کند، نه «۴۰ درصد پیشرفت» روی کاغذ؛ مثلاً در یک CRM، فهرست مشتری‌ها و تابلوی پیگیری که تیمت از روز تحویلش با آن کار کند. پرداخت همراه همین مرحله‌هاست؛ جلوتر از کاری که انجام شده، پرداختی نداری.

تغییر، پیش از انجام قیمت می‌گیرد. نیاز وسط کار عوض می‌شود و این طبیعی است؛ هر تغییر خارج از برآورد، پیش از انجام جداگانه برآورد می‌شود و خودت تصمیم می‌گیری همین حالا انجام شود یا به مرحله‌ی بعد برود. صورت‌حساب غافلگیرکننده‌ی ته کار نداریم.

تحویل یعنی کد، دسترسی و مستندات. سورس‌کد کامل، ساختار پایگاه داده، دسترسی مدیر به سرور و همه‌ی حساب‌های متصل به نام خودت، به‌اضافه‌ی راهنمای نصب و اجرا و، اگر نرم‌افزار API دارد، مستندات آن. این‌که رفع خطاهای بعد از تحویل تا کِی جزو همان کار است، در برآورد نوشته می‌شود. پشتیبانی و توسعه‌ی بعدی اختیاری است؛ نرم‌افزار بدون آن هم کار می‌کند و مال توست.

رایج‌ترین ماجرای تلخ در سفارش نرم‌افزار این است: برنامه کار می‌کند، ولی کدش دست سازنده است. روزی که او جواب ندهد یا قیمتش را بالا ببرد، تو صاحب چیزی هستی که نه می‌توانی تغییرش بدهی، نه جابه‌جایش کنی.

قانون در این باره نسبتاً روشن است. طبق ماده‌ی ۶ قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب ۱۳۷۹، اگر پدیدآوردن نرم‌افزار موضوع قرارداد باشد، حقوق مادی آن و حق تغییر و توسعه‌اش متعلق به کارفرماست، مگر این‌که در قرارداد طور دیگری توافق شده باشد. حقوق معنوی — مثل حق انتساب نرم‌افزار به پدیدآورنده‌اش — قابل انتقال نیست؛ یعنی سازنده حق دارد بگوید این را او ساخته، ولی اختیار استفاده، تغییر و توسعه‌اش با توست.

پس چرا باز هم باید در قرارداد نوشت؟ چون «مگر خلافش توافق شود» همان‌جایی است که بعضی قراردادها بندی می‌گذارند که مالکیت را برعکس می‌کند. و چون قانون تکلیف دسترسی‌ها را روشن نمی‌کند: کد در کدام مخزن است، رمز سرور دست کیست، دامنه، حساب درگاه، پنل پیامک و توکن ربات به نام چه کسی ثبت شده. در فراکو مالکیت کد و تحویل همه‌ی این‌ها صریح در قرارداد می‌آید و کد در مخزنی تحویل می‌شود که خودت به آن دسترسی داری.

بندهایی که باید در قرارداد باشد و چیزهایی که هنگام تحویل باید بگیری را در مقاله‌ی مالکیت سورس کد سایت نوشته‌ایم؛ مثال‌هایش درباره‌ی سایت است، ولی همان منطق برای ربات، CRM و نرم‌افزار ویندوزی هم برقرار است. این متن مشاوره‌ی حقوقی نیست؛ قرارداد بزرگ را یک بار به وکیل نشان بده.

برای طراحی سایت قیمت عمومی و ثابت داریم، ولی برای برنامه‌نویسی نه، و دلیلش پنهان‌کاری نیست. «یک ربات» می‌تواند پنج دکمه و چند جواب آماده باشد، یا فروشگاهی با سبد خرید، درگاه پرداخت، پنل مدیریت و نسخه‌ی هم‌زمان در سه پیام‌رسان؛ اسم هر دو ربات است و اندازه‌شان ده برابر فرق می‌کند. عددی که پیش از شنیدن نیازت گفته شود، یا کار ساده را گران می‌کند، یا وسط کار «هزینه‌ی اضافه» می‌آورد.

هزینه از کجا می‌آید؟ برنامه‌نویسی در اصل خرید ساعت کار متخصص است و هر چیزی که ساعت را بالا ببرد، قیمت را هم بالا می‌برد: تعداد نقش‌های کاربری و صفحه‌ها؛ پیچیدگی قاعده‌های کسب‌وکار، مثل تخفیف پلکانی یا تأیید چندمرحله‌ای؛ تعداد سامانه‌هایی که باید وصل شوند و این‌که مستندات API‌شان چقدر روشن است؛ انتقال داده‌های قبلی، که اگر اکسل شلوغ باشد خودش یک پروژه است؛ تعداد پلتفرم‌ها؛ و نیازهای کمتر دیده‌شده مثل کار بدون اینترنت، دسترسی نقش‌محور و ثبت تغییرات.

برای این‌که حس عددی هم داشته باشی: تعرفه‌ی رسمی ۱۴۰۵ سازمان نظام صنفی رایانه‌ای (نصر) نرخ پایه‌ی ساعتی خدمات انفورماتیک را ۵۷۶ هزار تومان گذاشته و نرخ هر متخصص با ضریب‌های رسته، تحصیلات و سابقه از این بالاتر می‌رود. بازار خصوصی معمولاً پایین‌تر از تعرفه کار می‌کند، ولی منطق یکی است: ساعت‌ها ضرب در نرخ. این عدد قیمت فراکو نیست؛ فقط منطق قیمت‌گذاری این کار را نشان می‌دهد.

ارزان‌ترین راه کم‌کردن هزینه، کوچک‌کردن مرحله‌ی اول است. نسخه‌ای بساز که مهم‌ترین مشکل را حل کند و بعد از چند هفته کار واقعی با آن تصمیم بگیر چه چیز دیگری واقعاً لازم است. و اگر پیشنهادی خیلی ارزان‌تر از بقیه گرفتی، بپرس سورس‌کد، پنل مدیریت، میزبانی و اتصال‌ها جزو همان عدد هست یا نه.

لازم نیست مستند فنی بنویسی یا زبان برنامه‌نویسی انتخاب کنی؛ آن کار ماست. ولی هرچه تصویرت از مشکل روشن‌تر باشد، برآورد دقیق‌تر و زودتر می‌رسد. این چند مورد کافی است، هر کدام در یکی دو خط.

مشکل، و این‌که امروز چطور حلش می‌کنی. «سفارش‌های واتس‌اپ گم می‌شوند و آخر ماه نمی‌دانیم چه کسی چه خریده» خیلی مفیدتر از «یک CRM می‌خواهم» است. بگو امروز کار با اکسل، دفتر، پیام‌رسان یا نرم‌افزار دیگری انجام می‌شود و دقیقاً کجایش درد می‌کند.

چه کسانی، و سه تا پنج کار اصلی. چند نفر با نرم‌افزار کار می‌کنند و چه کسی نباید چه چیزی را ببیند؛ مثلاً «سه فروشنده که فقط مشتری‌های خودشان را می‌بینند و یک مدیر که همه را». بعد کارهایی را بنویس که اگر نرم‌افزار فقط همان‌ها را درست انجام بدهد، راضی هستی؛ بقیه را با برچسب «بعداً».

سامانه‌ها، داده و دستگاه‌ها. اسم دقیق بده: کدام درگاه پرداخت، کدام پنل پیامک، کدام نرم‌افزار حسابداری و چه نسخه‌ای. اگر نمی‌دانی آن سامانه API دارد یا نه، همین را بنویس تا پیش از قیمت‌دادن بررسی شود. نمونه‌ای از اکسل فعلی با اطلاعات ساختگی، سیستم‌عامل کامپیوترها و تعداد شعبه‌ها هم کمک بزرگی است.

زمان و بودجه. اگر مهلتی داری، دلیلش را هم بگو؛ «پیش از نوروز» با «هر چه زودتر» فرق دارد. سقف بودجه را هم اگر در ذهن داری بگو تا مرحله‌ی اول را طوری بچینیم که در همان سقف بیشترین مشکل را حل کند. اگر هنوز هیچ‌کدام را نمی‌دانی، همان چند خطی که می‌دانی کافی است.

چه کار را به فریلنسر بسپاری، چه به یک شرکت برنامه‌نویسی، چه از راه پلتفرم‌های پروژه، دو اتفاق بیش از بقیه پیش می‌آید: پروژه‌ای که وسط راه رها می‌شود، و نرم‌افزاری که کار می‌کند ولی کدش هیچ‌وقت تحویل داده نمی‌شود. هر دو قابل پیشگیری‌اند، به شرطی که نشانه‌ها را پیش از امضا ببینی.

دامنه‌ی مبهم. پیشنهادی که فقط یک عدد و یک جمله است — «ربات فروشگاهی کامل» — یعنی هیچ‌کدامتان نمی‌دانید دقیقاً چه چیزی خرید و فروش شده. پیش‌پرداخت سنگین و نسخه‌ی آزمایشی در روز آخر. پلتفرم‌های پروژه برای همین «پرداخت امن» دارند و پول را تا رضایت کارفرما نگه می‌دارند؛ از هر سازنده‌ای معادلش را بخواه: قرارداد مکتوب، پرداخت مرحله‌ای و دیدن نسخه‌ی قابل‌آزمایش پیش از هر پرداخت.

حساب‌ها به نام سازنده. اگر دامنه، سرور، حساب درگاه یا توکن ربات به نام اوست، حتی با داشتن کد هم به او وابسته‌ای. نبود مستندات. نرم‌افزاری که هیچ راهنمای نصب و اجرایی ندارد، فقط از دست سازنده‌اش برمی‌آید. وعده‌های مطلق مثل «بدون حتی یک باگ»؛ نرم‌افزار واقعی خطا دارد و سؤال این است که بعدش چه کسی و با چه شرطی رفعش می‌کند.

اگر همین حالا گیر افتاده‌ای و سازنده‌ی قبلی جواب نمی‌دهد، پیش از هر کاری دسترسی‌ها و کد را نجات بده؛ قدم‌به‌قدمش را در طراح جواب نمی‌دهد یا پروژه نیمه‌کاره مانده؟ نوشته‌ایم و برای نرم‌افزار و ربات هم همان ترتیب جواب می‌دهد. نمونه قرارداد Word ما برای طراحی سایت نوشته شده، ولی بندهای مالکیت، پرداخت مرحله‌ای و خروج امنش برای قرارداد برنامه‌نویسی هم نقطه‌ی شروع خوبی است.

نرم‌افزار اختصاصی سرمایه‌گذاری است و مثل هر سرمایه‌گذاری، گاهی اصلاً لازم نیست. این‌ها حالت‌هایی‌اند که در گفت‌وگوی اول، خودمان به تو می‌گوییم سفارش نده.

وقتی یک ابزار آماده دقیقاً کارت را انجام می‌دهد. برای تیم فروش کوچک با روال استاندارد، CRM آماده‌ی ایرانی معمولاً سریع‌تر و ارزان‌تر است و بعضی‌شان دوره‌ی آزمایشی دارند؛ مثلاً دیدار طبق تعرفه‌ی منتشرشده‌اش دوره‌ی آزمایشی ۱۵ روزه دارد. برای ربات با یک منو و چند جواب آماده، ربات‌سازهای آماده کافی‌اند. برای گرفتن پول بدون سایت، لینک پرداختی که خود درگاه‌ها می‌دهند جواب می‌دهد. و حسابداری را از صفر نساز: نرم‌افزارهای حسابداری ایرانی مالیات و سامانه‌ی مودیان را مدیریت می‌کنند و کار درست معمولاً وصل‌شدن به آن‌هاست، نه جایگزین‌کردنشان.

وقتی هنوز روال کار مشخص نیست. نرم‌افزار روال را سفت می‌کند. اگر شیوه‌ی فروش یا تحویلت هنوز هر چند هفته عوض می‌شود، چند ماه با اکسل و یک ابزار آماده کار کن تا روال جا بیفتد، بعد همان روال تثبیت‌شده را نرم‌افزار کن. ساختن نرم‌افزار برای روالی که شکل نگرفته، یعنی از حالا پول بازنویسی‌اش را کنار گذاشتن.

وقتی ایده هنوز آزمایش نشده، یا برای بعد از تحویل برنامه‌ای نداری. اگر نمی‌دانی محصولت مشتری دارد، یک کانال، یک فرم ساده یا یک صفحه‌ی فرود کافی است. نرم‌افزار اختصاصی هم سرور، پشتیبان‌گیری و گاهی به‌روزرسانی می‌خواهد؛ لازم نیست حتماً ما انجامش بدهیم، ولی کسی باید انجامش بدهد.

اگر بعد از این بخش به ابزار آماده رسیدی، تصمیم درستی گرفته‌ای؛ بهتر است امروز بشنوی لازمش نداری تا این‌که شش ماه بعد نرم‌افزاری داشته باشی که کسی بازش نمی‌کند.

صادقانه بگوییم: نمونه‌کارهای مشتری فراکو تا امروز سایت‌اند؛ ولی سایت‌هایی که پشتشان همان مهندسی‌ای است که ربات، CRM و اتصال سامانه‌ها لازم دارد: پرداخت، پیامک، همگام‌سازی با سامانه‌های بیرونی و پنل‌هایی که آدم غیرفنی هر روز با آن‌ها کار می‌کند. همه با Next.js، React، TypeScript و Node.js ساخته شده‌اند و برای مخاطب ایرانی روی میزبانی داخل ایران اجرا می‌شوند.

پنل مدیریت خود فراکو. ابزاری که خودمان ساخته‌ایم و هر روز با آن کار می‌کنیم: فهرست مخاطبان با فیلتر، برچسب و ثبت انصراف؛ ورود از اکسل و خروجی اکسل آماده برای پنل پیامک؛ تابلوی مرحله‌ای «پیگیری فروش»؛ قیف پیامکی خودکار و پیامک فوری که با الگوهای خدماتی ملی‌پیامک ارسال می‌شوند، چون پیامک تبلیغاتی بدون رضایت مخاطب ممنوع است؛ و یادآوری پیامکی سررسید هزینه‌ی پشتیبانی و سرور بر اساس تقویم شمسی. این‌ها همان قطعه‌هایی‌اند که یک CRM کوچک از آن‌ها ساخته می‌شود، و چون خودمان کاربرش هستیم، دردهای کار روزمره با آن را از نزدیک می‌شناسیم.

اتصال‌های واقعی در پروژه‌های مشتری. در آلادخت، فروشگاه پارچه، درگاه زیبال، خرید اقساطی با اسنپ‌پی، ورود با کد پیامکی و نمایش خودکار محصولات در ترب کنار هم کار می‌کنند. در پیمان‌کار، فروشگاه قطعات خودرو، قطعه‌یاب سازگار با خودروی مشتری ساخته شده و پرداخت زیبال بعد از بازگشت از درگاه، سمت سرور دوباره راستی‌آزمایی می‌شود تا سفارشی که پولش نیامده «پرداخت‌شده» ثبت نشود. در سفره سبز اطعام، خیریه‌ای در تهران، کمپین‌های کمک از پنل تعریف می‌شوند، و ویجیل، برند پوشاک بین‌المللی، پرداخت Stripe دارد.

ربات فروشگاهی، CRM و اتصال حسابداری از همین قطعه‌ها ساخته می‌شوند: پرداختی که باید درست راستی‌آزمایی شود، پیامکی که باید طبق قواعد برود و داده‌ای که باید بین دو سامانه یکسان بماند. همه‌ی پروژه‌ها در صفحه‌ی نمونه‌کارها هست؛ زنده‌اند و خودت می‌توانی بررسی‌شان کنی.

پایگاه فراکو اهواز است. کار ما از ۱۴۰۰ به‌صورت فریلنس شروع شد و از ۱۴۰۴ استودیوی فراکو شکل گرفت. یک استودیوی کوچک‌ایم، نه شرکت برنامه‌نویسی با ده‌ها نیرو، و این را پنهان نمی‌کنیم؛ در یک تیم کوچک، فاصله‌ی کسی که نیازت را می‌شنود تا کسی که کد را می‌نویسد کوتاه است و پروژه‌ات در صف یک سازمان بزرگ گم نمی‌شود.

همکاری کاملاً غیرحضوری است و در عمل چیزی کم ندارد: گفت‌وگوی اول تلفنی یا در واتس‌اپ، برآورد و قرارداد مکتوب، نسخه‌ی آزمایشی هر مرحله روی اینترنت که از هر شهری بازش می‌کنی، و تحویل کد در مخزنی که به آن دسترسی داری. برای نرم‌افزاری که باید روی سرور یا شبکه‌ی داخلی شرکتت نصب شود، نصب با راهنمای مکتوب و هماهنگی از راه دور انجام می‌شود. اگر در اهوازی، جلسه‌ی حضوری هم ممکن است.

قدم بعدی ساده است: چند خط درباره‌ی مشکلی که می‌خواهی حل شود بنویس و با دکمه‌ی «درخواست برآورد قیمت» بفرست. اگر کارت با یک ابزار آماده حل می‌شود، همین را می‌شنوی؛ اگر نه، برآورد مکتوب با قیمت ثابت می‌گیری.