طراح سایت جواب نمی‌دهد یا پروژه نیمه‌کاره مانده؟ از نجات سایت تا شکایت از طراح سایت، قدم‌به‌قدم

پیام‌هایت دو تیک خورده‌اند و جوابی نیامده. سایت روی نشانی آزمایشی نیمه‌کاره مانده، بخشی از پول را داده‌ای و حالا نمی‌دانی دامنه‌ات به نام کیست، رمز هاست دست کیست و اصلاً کدی وجود دارد که بشود به کس دیگری سپرد یا نه. اولین فکری که به ذهن می‌رسد «شکایت از طراح سایت» است، و بیشتر چیزهایی که در این باره پیدا می‌کنی هم فقط همین را می‌گویند: دادخواست بده.

شکایت ممکن است لازم شود، ولی کُند است. در همین فاصله دامنه ممکن است منقضی شود، هاست به خاطر تمدید نشدن خاموش شود و آخرین نسخه‌ی سالم سایت از دست برود. این راهنما ترتیب درست را می‌گوید: اول دارایی‌هایت را نجات بده، بعد سراغ مسیر حقوقی برو. ما در فراکو استودیوی طراحی و توسعه‌ی سایت هستیم، نه دفتر وکالت؛ بخش فنی را از تجربه می‌گوییم و بخش حقوقی را فقط در حد اطلاعات عمومی و با منبع.

تذکر مهم: هرچه درباره‌ی مسیر حقوقی در این مقاله می‌خوانی اطلاعات عمومی است، نه مشاوره‌ی حقوقی. پیش از هر اقدام رسمی با یک وکیل مشورت کن.

اول مطمئن شو واقعاً «جواب نمی‌دهد»

جمله‌ی «طراح سایت جواب نمیده» را خیلی‌ها جست‌وجو می‌کنند، ولی همه‌ی سکوت‌ها یک جنس نیستند. طراحی که دو هفته سرش شلوغ بوده، با کسی که سه ماه است خاموش شده فرق دارد؛ و هر دو با کسی که جواب می‌دهد ولی فقط وعده می‌دهد. پیش از هر اقدامی از همه‌ی راه‌هایی که داری استفاده کن: پیام‌رسان، تماس، ایمیل، و اگر طرف شرکت است، شماره‌ی ثابت و نشانی دفترش. سکوت در یک کانال لزوماً سکوت در همه‌جا نیست.

پیش از اینکه به شکایت از طراح سایت فکر کنی، یک کار را هم نکن: پست عمومی و افشاگری در شبکه‌های اجتماعی. هم احتمال همکاری را از بین می‌برد و هم ممکن است برای خودت دردسر حقوقی بسازد. تا وقتی دسترسی‌ها دست طرف مقابل است، تو به حداقل همکاری‌اش نیاز داری؛ لحن آرام و حرفه‌ای ابزار توست، نه نشانه‌ی ضعف.

۴۸ ساعت اول: همه‌چیز را مستند کن و یک پیام رسمی بفرست

پیش از اینکه کسی چیزی را پاک کند، یا خودت جزئیاتی را فراموش کنی، هرچه داری یک‌جا جمع کن:

• قرارداد یا هر توافق مکتوب؛ حتی اگر فقط یک پیام با قیمت و شرح کار باشد.
• رسیدهای پرداخت با تاریخ و مبلغ.
• خروجی کامل گفت‌وگوها در پیام‌رسان، نه فقط چند تصویر از صفحه.
• تصویر و فیلم تاریخ‌دار از وضعیت فعلی سایت یا نشانی آزمایشی.
• فهرست هر دسترسی‌ای که داری: پنل سایت، پنل هاست، و ایمیل‌هایی که فاکتور دامنه و هاست به آن‌ها آمده است.

بعد یک پیام رسمی و مشخص بفرست؛ نه گلایه، نه تهدید. بنویس پروژه در چه وضعیتی است، طبق توافق چه چیزی باید تا کِی تحویل می‌شد، و دقیقاً چه می‌خواهی: گزارش وضعیت و تاریخ تحویل تازه، یا اگر قرار است جدا شوید، تحویل دسترسی‌ها و فایل‌ها. یک مهلت منطقی هم بگذار، مثلاً پنج روز کاری. این پیام را در همان کانالی بفرست که در قرارداد آمده و اگر قرارداد چیزی نگفته، هم در ایمیل و هم در پیام‌رسان. اگر کار به مراجع رسمی کشید، همین پیام نشان می‌دهد تو منطقی رفتار کرده‌ای.

دامنه مال کیست؟ کیست (WHOIS) و نقش‌ها در ایرنیک

مهم‌ترین سؤال همین است، چون سایت را می‌شود دوباره ساخت ولی نشانی‌ای را که مشتری‌ها می‌شناسند نه. برای دامنه‌های ‎.ir اول بدان «دارنده» با «رابط» فرق دارد. موافقت‌نامه‌ی ثبت ایرنیک دارنده را «شخص حقیقی یا حقوقی که امتیاز دامنه به نام وی ثبت شده است» تعریف می‌کند و رابط‌های اداری، فنی و مالی را کسانی که از سوی دارنده منصوب می‌شوند. رابط فنی مثلاً مسئول نگهداری فنی کارگزار نام دامنه است، نه صاحبش. پس اگر تو دارنده باشی و طراح فقط رابط، وضعیتت خیلی بهتر از حالتی است که خود طراح دارنده باشد.

از کجا بفهمی کدام است؟ از جست‌وجوی عمومی کیست، نه. طبق سیاست کیست ایرنیک، از ژانویه‌ی ۲۰۲۳ مشخصات دارنده و رابط‌ها نمایش داده نمی‌شود. مهر ۱۴۰۵ که خودمان جست‌وجوی کیست ایرنیک را برای چند دامنه‌ی معمولی امتحان کردیم، نتیجه فقط جمله‌ای به این مضمون بود که اطلاعات دامنه را دارنده پنهان کرده، به‌اضافه‌ی نام کارگزارهای نام (DNS). همین کارگزارها سرنخ مفیدی‌اند: نشان می‌دهند دامنه به کدام سرویس وصل است و احتمالاً سایت کجا میزبانی می‌شود.

راه مطمئن، پنل ایرنیک است. اگر شناسه‌ی ایرنیک داری، وارد شو و ببین دامنه در فهرست دامنه‌های تو هست یا نه. اگر نیست، یعنی زیر شناسه‌ی کس دیگری ثبت شده. ایمیل‌های قدیمی را هم بگرد؛ طبق همان تعریف‌ها، استعلام‌ها و پیام‌های مربوط به دامنه برای رابط‌ها فرستاده می‌شود و همین نشان می‌دهد چه کسی چه نقشی دارد.

تاریخ انقضا را جدی بگیر. طبق بند ۱۸.۲ همان موافقت‌نامه، بعد از انقضا دامنه معلق می‌شود و دارنده یک مهلت ارفاقی یک‌ماهه برای تمدید دارد. اگر دارنده خودت هستی، تمدید را عقب نینداز؛ دامنه‌ای که از دست برود، از هر سایت نیمه‌کاره‌ای گران‌تر تمام می‌شود.

و اگر دارنده طراح است؟ انتقال دامنه‌ی ir طبق بند ۱۸.۱ «با توافق انتقال‌دهنده» انجام می‌شود. اگر توافق نکند، ماده‌ی ۳ سیاست‌نامه‌ی حل اختلاف ایرنیک می‌گوید مرکز ثبت بر اساس دستور دارنده، دستور دادگاه یا مرجع داوری صالح، یا تصمیم هیئت رسیدگی اداری، ثبت را لغو یا منتقل می‌کند. رسیدگی اداری همان سیاست‌نامه برای حالتی است که دامنه با علامت تجاری تو یکسان یا گمراه‌کننده باشد، دارنده حق مشروعی بر آن نداشته باشد و با سوءنیت ثبت یا استفاده کرده باشد. اینکه پرونده‌ی تو با این شرایط جور است یا مسیر دادگاه مناسب‌تر است، سؤالی است برای وکیل.

برای دامنه‌های بین‌المللی مثل ‎.com هم ابزار جست‌وجوی ICANN ثبت‌کننده‌ی دامنه را نشان می‌دهد، هرچند مشخصات صاحب دامنه معمولاً پنهان است. انتقال این دامنه‌ها هم معمولاً از حسابی انجام می‌شود که دامنه در آن ثبت شده؛ اگر آن حساب مال طراح است، باز همکاری او یا حکم مرجع رسمی لازم می‌شود.

گرفتن دسترسی هاست، نسخه‌ی پشتیبان و پنل‌های جانبی

قدم بعد، جایی است که سایت رویش زندگی می‌کند. گرفتن دسترسی هاست از طراح وقتی ساده است که حساب از اول به نام خودت بوده؛ پس اول ببین فاکتور هاست به نام چه کسی صادر شده و به چه ایمیلی آمده. اگر حساب هاست به نام توست، با بازیابی رمز از ایمیل یا تماس با پشتیبانی سرویس‌دهنده معمولاً می‌توانی دسترسی را پس بگیری. اگر به نام طراح است، سرویس‌دهنده‌ها معمولاً فقط با صاحب حساب کار می‌کنند؛ پس یا باید از خودش بخواهی، یا مسیر رسمی را بروی.

اگر به هر شکلی دسترسی داری — پنل هاست، پنل مدیریت سایت، حتی فقط پایگاه داده — همین امروز یک نسخه‌ی پشتیبان کامل بگیر و بیرون از آن سرور نگه دار؛ هم فایل‌ها، هم پایگاه داده. اگر سایت بالاست ولی هیچ دسترسی‌ای نداری، دست‌کم متن صفحه‌ها، عکس‌ها و فهرست محصولات را از روی خود سایت ذخیره کن. اگر کار به ساخت دوباره بکشد، همین‌ها هفته‌ها وقت صرفه‌جویی می‌کنند.

پنل‌های جانبی را هم فهرست کن: پرونده‌ی درگاه پرداخت، پنل پیامک، ایمیل سازمانی و حساب‌های آمار. درگاه پرداخت باید به نام و حساب بانکی خودت باشد؛ اگر پول فروش به حساب کس دیگری می‌رود، این اولویت اول توست. هر حسابی که به نام خودت است و تصمیم به جدایی گرفته‌ای، رمزش را عوض کن و دسترسی‌های اضافه را بردار.

مالکیت سرچ کنسول را پس بگیر

حساب سرچ کنسول را خیلی‌ها فراموش می‌کنند، در حالی که سابقه‌ی سایت در گوگل همان‌جاست. طبق راهنمای گوگل، «مالک تأییدشده» کسی است که با یک نشانه‌ی تأیید مالکیتش را ثابت کرده و می‌تواند کاربران و مالک‌های دیگر را مدیریت کند. خبر خوب این است که لازم نیست طراح تو را اضافه کند: اگر به پنل دامنه دسترسی داری، خودت می‌توانی با روش رکورد DNS مالکیت را تأیید کنی؛ گوگل برای ویژگی دامنه‌ای همین روش را لازم می‌داند.

بعد از تأیید، نشانه‌های تأیید طراح را پیدا کن؛ فایل HTML در ریشه‌ی سایت، تگ متا یا رکورد DNS. گوگل می‌گوید تا وقتی این نشانه‌ها باقی‌اند، مالکی که حذفش کرده‌ای می‌تواند دوباره خودش را تأیید کند. پس فقط حذف نامش از فهرست کاربران کافی نیست.

سورس کد سایت را نمی‌دهد؟ قرارداد و قانون چه می‌گویند

حالا سراغ قرارداد برو و دنبال سه چیز بگرد: بندی که مالکیت سورس‌کد و طراحی را مشخص می‌کند، فهرست چیزهایی که باید تحویل شود، و شرط این انتقال که معمولاً تسویه است. اگر قرارداد می‌گوید با پرداخت هر مرحله خروجی‌اش مال توست، خروجی مراحلی را که پولش را داده‌ای مشخص و مکتوب مطالبه کن.

اگر قرارداد ساکت است، تکلیف کاملاً روشن نیست. قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای در بند «ب» ماده‌ی ۶ می‌گوید وقتی پدید آوردن نرم‌افزار موضوع قرارداد باشد، «حقوق مادی مربوط به حق تغییر و توسعه» آن، اگر قرارداد خلافش را نگفته باشد، متعلق به کارفرماست. ولی اینکه این حکم برای پروژه‌ی نیمه‌کاره‌ی تو و فایل‌هایی که هنوز تحویل نشده دقیقاً چه نتیجه‌ای دارد، به جزئیات پرونده بستگی دارد و باید با وکیل بررسی شود.

از نظر فنی هم بدان دنبال چه هستی. اگر سایت با یک سامانه‌ی آماده مثل وردپرس ساخته شده و به هاست دسترسی داری، بیشتر «کد» عملاً دست توست: فایل‌های روی هاست به‌اضافه‌ی پایگاه داده. فقط حواست به قالب‌ها و افزونه‌های پولی باشد که ممکن است مجوزشان به نام طراح باشد. اگر سایت اختصاصی نوشته شده، چیزی که لازم داری مخزن کد است، نه فقط فایل‌های اجرایی روی سرور؛ با نسخه‌ی اجرایی می‌شود سایت را بالا نگه داشت ولی به‌سختی می‌شود ادامه‌اش داد. این تفاوت را در مقاله‌ی مالکیت سورس کد سایت مفصل نوشته‌ایم.

چند اشتباه که وضع را بدتر می‌کند

در روزهای اول، عصبانیت آدم را به کارهایی می‌کشاند که بعداً گران تمام می‌شوند. رایج‌ترینشان این‌هاست:

• تغییر عجولانه‌ی DNS. اگر کارگزارهای نام دامنه را عوض کنی بی‌آنکه جای تازه‌ای برای سایت آماده باشد، سایت و حتی ایمیل‌های روی دامنه از دسترس خارج می‌شوند. اول نسخه‌ی پشتیبان و میزبان جدید، بعد تغییر DNS.
• ورود به حساب‌هایی که مال تو نیست. حتی اگر رمز حساب طراح را بلدی، ورود به حسابی که به نام تو نیست ممکن است خودش مصداق دسترسی غیرمجاز باشد. فقط با حساب‌هایی کار کن که به نام خودت است.
• پرداخت زیر فشار، بدون گرفتن چیزی. اگر واقعاً مبلغی بدهکاری و طرف مقابل می‌گوید «اول تسویه کن تا دسترسی‌ها را بدهم»، پرداخت و تحویل را هم‌زمان کن؛ مثلاً انتقال دامنه و هاست در همان جلسه‌ای که مبلغ پرداخت می‌شود، با یک صورت‌جلسه‌ی امضاشده.
• قطع دسترسی طراح پیش از گرفتن نسخه‌ی پشتیبان. اگر هنوز همه‌چیز دستت نیست، قطع ناگهانی دسترسی ممکن است کار را به لج‌بازی بکشاند. اول از هرچه می‌توانی نسخه بگیر، بعد دسترسی‌ها را جمع کن.
• سرمایه‌گذاری روی دامنه‌ای که مال تو نیست. تا تکلیف دامنه روشن نشده، خرج تبلیغ و سئو روی آن نشانی ریسک است؛ همه‌ی آن اعتبار به نام کس دیگری ساخته می‌شود.

مسیر حقوقی شکایت از طراح سایت؛ کلی و بدون اغراق

دوباره تأکید می‌کنم: این بخش اطلاعات عمومی است و جای مشورت با وکیل را نمی‌گیرد. هدفش این است که بدانی برای شکایت از طراح سایت چه راه‌هایی وجود دارد و با چه سؤالی پیش وکیل بروی. اطلاعات را تا مهر ۱۴۰۵ بررسی کرده‌ایم.

اظهارنامه. یک مطالبه‌ی رسمی است که از مسیر قضایی به طرف مقابل ابلاغ می‌شود؛ مثلاً مطالبه‌ی تحویل دسترسی‌ها یا برگرداندن وجه. طبق این راهنمای ثبت اظهارنامه، ارسال اظهارنامه به‌صورت الکترونیک در سامانه‌ی خدمات قضایی ممکن است و دفاتر خدمات الکترونیک قضایی هم این کار را انجام می‌دهند. اظهارنامه خودش حکمی صادر نمی‌کند، ولی جدی بودن مطالبه را رسماً ثبت می‌کند و گاهی همین برای برگشتن طرف مقابل به گفت‌وگو کافی است.

شورای حل اختلاف و دادگاه صلح. با قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲، کار شوراها بیشتر صلح و سازش میان طرفین است و رسیدگی به دعاوی مالی تا یک سقف مشخص با «دادگاه صلح» است. ماده‌ی ۱۲ این قانون سقف را یک میلیارد ریال (صد میلیون تومان) گذاشته و به رئیس قوه‌ی قضاییه اجازه داده هر سه سال یک‌بار تعدیلش کند؛ تا مهر ۱۴۰۵ فرایند تعدیل این سقف در جریان بوده است. پس سقف روز را پیش از اقدام از وکیل یا دفتر خدمات قضایی بپرس.

دادگاه. دعاوی بالاتر از آن سقف، یا دعوایی که در صلاحیت دادگاه صلح نیست، در دادگاه رسیدگی می‌شود. دستور دادگاه یا مرجع داوری صالح هم همان چیزی است که ایرنیک طبق سیاست‌نامه‌اش برای انتقال دامنه می‌پذیرد.

پلیس فتا، فقط برای جرم رایانه‌ای. رها کردن پروژه یا تأخیر در تحویل معمولاً یک اختلاف قراردادی است، نه جرم رایانه‌ای. ولی اگر کسی بعد از قطع همکاری وارد پنل‌هایت شده، اطلاعات را پاک کرده یا حسابی را تصاحب کرده، موضوع فرق می‌کند. پلیس فتا برای مواردی مثل دسترسی غیرمجاز به حساب‌های کاربری گزارش می‌گیرد؛ طبق راهنمای زومیت (به‌روزشده در تیر ۱۴۰۵)، شکایت از راه سامانه‌ی ثنا یا دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود و شماره‌ی ۰۹۶۳۸۰ هم برای مشاوره و گزارش فوری است.

دو نکته‌ی عملی هم بماند: هرچه مستندات ۴۸ ساعت اول کامل‌تر باشد، هر کدام از این مسیرها کوتاه‌تر می‌شود. و مسیر حقوقی موازی با نجات فنی پیش می‌رود، نه به‌جای آن؛ منتظر حکم نمان تا از سایتت نسخه‌ی پشتیبان بگیری.

تکمیل سایت نیمه‌کاره یا ساخت دوباره؟ چهار معیار تصمیم

وقتی دسترسی‌ها برگشت، یا معلوم شد برنمی‌گردد، نوبت تصمیم فنی است. جواب این سؤال به حس ربطی ندارد؛ به چهار معیار ربط دارد.

آیا کد کامل و قابل توسعه دستت است؟ اگر فقط یک نسخه‌ی اجرایی یا سایتی بدون پایگاه داده داری، «تکمیل» در عمل یعنی ساختن دوباره با کمی مرجع.

کیفیت پایه چطور است؟ از یک برنامه‌نویس مستقل بخواه چند ساعت کد را ببیند: قالب یا افزونه‌ی غیرمجاز و نال‌شده، اجزای قدیمی و به‌روزنشده، ساختار به‌هم‌ریخته. تکمیل کردن پایه‌ی خراب مثل تمام کردن ساختمانی است که فونداسیونش ترک دارد.

چقدر از کار مانده؟ اگر بخش بزرگ پروژه‌ی طراحی سایت نیمه‌کاره انجام شده و کیفیتش قابل قبول است، تکمیل سایت نیمه‌کاره معمولاً منطقی‌تر است. اگر فقط چند صفحه‌ی ظاهری ساخته شده و منطق اصلی — سبد خرید، پرداخت، پنل مدیریت — هنوز نیست، فاصله‌ی تکمیل تا ساخت دوباره خیلی کم است.

سایت قبلاً زنده بوده و در گوگل جا دارد؟ اگر بله، هر تصمیمی بگیری باید نشانی‌های قدیمی حفظ شوند یا درست هدایت شوند، وگرنه سابقه‌ی سال‌ها از دست می‌رود. راهنمای کاملش را در تغییر سایت بدون از دست دادن رتبه نوشته‌ایم.

یک صداقت لازم هم از طرف ما: ما فقط کدنویسی اختصاصی با Next.js و React انجام می‌دهیم و وردپرس کار نمی‌کنیم. اگر سایت نیمه‌کاره‌ات وردپرسی است و پایه‌اش سالم است، یک توسعه‌دهنده‌ی خوب وردپرس احتمالاً گزینه‌ی ارزان‌تر و درست‌تری از ما برای تکمیلش است. اگر هم به ساخت دوباره رسیدی، ساختن از صفر با انتقال محتوا کار عجیبی نیست؛ اویلرو، فروشگاه روغن موتور و فیلتر، از ووکامرس به کد اختصاصی بازسازی شد.

پیشگیری: دفعه‌ی بعد این‌ها را از روز اول درست کن

اگر قرار است دوباره با کسی قرارداد ببندی — با ما یا هر کس دیگر — این پنج چیز را از روز اول بخواه:

• قرارداد مکتوب با بند مالکیت و خروج. نمونه قرارداد طراحی سایت ما رایگان است و فایل Word دارد؛ بندهای مالکیت سورس‌کد، دامنه به نام تو و تحویل اطلاعات در صورت فسخ در آن هست.
• دامنه و حساب‌ها به نام خودت. دامنه زیر شناسه‌ی ایرنیک خودت، هاست و درگاه و سرچ کنسول به نام خودت؛ طراح فقط دسترسی کاری بگیرد.
• پرداخت مرحله‌ای. هر پرداخت بعد از دیدن خروجی همان مرحله روی یک نشانی آزمایشی. پروژه‌ای که بیشتر پولش جلوتر از کار پرداخت شده، دقیقاً همان پروژه‌ای است که رها کردنش برای مجری ارزان تمام می‌شود.
• دیدن پیش از پرداخت. ما در فراکو صفحه‌ی اصلی سایت را پیش از هر قراردادی و ظرف ۴۸ ساعت طراحی می‌کنیم؛ طراحی‌اش رایگان است و ۶۸۰ هزار تومان بابت تصاویر و بنرهای اختصاصی آن گرفته می‌شود. اگر نپسندیدی، تعهدی برای ادامه نداری.
• دسترسی به مخزن کد در طول پروژه. اگر سایت اختصاصی است، بخواه از همان اول به مخزن کد دسترسی داشته باشی؛ آن‌وقت اگر روزی کسی جواب نداد، کار از همان‌جا قابل ادامه است.

قدم بعدی

اگر الان وسط این ماجرا هستی، ترتیب را فراموش نکن: مستندسازی و پیام رسمی، بعد دامنه و هاست و نسخه‌ی پشتیبان، بعد سرچ کنسول و کد، و موازی با همه‌ی این‌ها مشورت با وکیل. اگر خواستی درباره‌ی وضعیت فنی سایتت با ما حرف بزنی، از صفحه‌ی تماس بگو چه چیزهایی دستت هست و چه چیزهایی نه.

اگر به ساخت دوباره رسیدی، طراحی سایت اختصاصی ما با سورس‌کد کامل به نام خودت تحویل می‌شود و می‌توانی پیش از هر قراردادی پیش‌نمایش صفحه‌ی اصلی سایتت را ببینی. این بار از روز اول همه‌چیز به نام خودت باشد.