طراحی سایت با فریلنسر یا شرکت؟ ریسک‌هایی که بعد از تحویل معلوم می‌شوند و چهار بندی که از تو محافظت می‌کند

طراحی سایت با فریلنسر یا شرکت؟ جواب کوتاه این است که هیچ‌کدام ذاتاً امن‌تر نیست. چیزی که تو را از ضرر نگه می‌دارد اسم مجری نیست؛ چهار بند است که بعد از تحویل به کارت می‌آید: سورس‌کد کامل مال تو باشد، دامنه به نام خودت ثبت شود، پیش از قرارداد نمونه‌کار زنده‌ی مجری را دیده باشی و بخشی از پول تا تحویل کامل دست خودت بماند. فریلنسری که این چهار بند را قبول کند، از شرکتی که قبول نمی‌کند امن‌تر است. برای سایت کوچک و ساده، فریلنسر خوب معمولاً کافی است. برای فروشگاه و هر سایتی که پول جابه‌جا می‌کند، مجموعه‌ای که پشتش یک کسب‌وکار ثبت‌شده است ریسک کمتری دارد.

بگذار از اول بگویم کجا ایستاده‌ام تا متن را با چشم باز بخوانی. فراکو نه فریلنسر است، نه شرکت بزرگ. یک استودیوی کوچک است که بنیان‌گذارش، آروین طوسی، خودش کار را هدایت می‌کند. پروانه‌ی کسب فعال در حوزه‌ی برنامه‌نویسی داریم، دفتر حضوری نداریم و با مشتری‌هایی در شهرهای مختلف ایران و خارج از ایران دورکار کار می‌کنیم. یعنی هم ریسک‌های کار با یک نفر را از نزدیک می‌شناسیم، هم ضعف‌های مجموعه‌های بزرگ را. هر جا فریلنسر انتخاب بهتری باشد، همان‌جا می‌گویم.

پایین‌تر می‌خوانی این سه مدل چه فرقی دارند، کدام ریسک‌ها ماه‌ها بعد از تحویل سر باز می‌کنند و کدام بندها جلویشان را می‌گیرد.

۱جواب کوتاه: کِی فریلنسر، کِی استودیو یا شرکت؟

اگر وقت نداری کل متن را بخوانی، این دو فهرست کار را راه می‌اندازد. ولی هر کدام را انتخاب کنی، بخش «چهار بند» را جا نینداز.

سپردن طراحی سایت به فریلنسر انتخاب معقولی است وقتی:

• سایت کوچک و ساده است؛ مثلاً یک صفحه‌ی معرفی یا سایت چندصفحه‌ای که ماه‌به‌ماه عوض نمی‌شود.
• فریلنسر را می‌شناسی، یا کسی که می‌شناسی قبلاً با او کار کرده و راضی بوده است.
• بودجه محدود است و اگر کار چند هفته عقب بیفتد، کسب‌وکارت آسیب جدی نمی‌بیند.
• آن‌قدر سررشته داری که دسترسی‌ها را خودت تحویل بگیری و نگه داری.

استودیو یا شرکت طراحی سایت معمولاً امن‌تر است وقتی:

• فروشگاه اینترنتی می‌خواهی و درگاه پرداخت، ارسال و موجودی انبار در کار است.
• سایت باید به سرویس دیگری وصل شود؛ مثل نرم‌افزار حسابداری، پنل پیامک یا مقایسه‌گرهای قیمت.
• بعد از تحویل هم مدام به تغییر و پشتیبانی نیاز داری.
• زمان تحویل برایت حیاتی است و نمی‌خواهی همه‌چیز به برنامه‌ی یک نفر بند باشد.

۲فریلنسر، استودیو، شرکت: سه مدل، نه دو مدل

بیشتر نوشته‌هایی که به این سؤال جواب می‌دهند، بازار را دو تکه می‌کنند. در واقعیت سه مدل داری و فرق اصلی‌شان در دو سؤال است: چه کسی کار را می‌سازد، و اگر غیبش زد چه می‌شود.

فریلنسر یعنی یک نفر که مستقل کار می‌کند و طراحی، برنامه‌نویسی، راه‌اندازی و گاهی پشتیبانی را خودش انجام می‌دهد. مزیتش روشن است: مستقیم با سازنده حرف می‌زنی، واسطه‌ای در کار نیست و چون هزینه‌ی دفتر و تیم ندارد، معمولاً قیمت پایین‌تری می‌دهد. خیلی از فریلنسرها هم کارشان واقعاً خوب است.

ضعفش از همین یک نفر بودن می‌آید. اگر بیمار شود، پروژه‌ی بزرگ‌تری بگیرد یا کارش را عوض کند، کسی جایش نیست. این مشکل اخلاقی نیست، ساختاری است؛ و درست‌کارترین فریلنسر هم از آن در امان نیست.

شرکت یعنی تیمی با نقش‌های جدا: فروش، مدیر پروژه، طراح، برنامه‌نویس و پشتیبانی. مزیتش این است که اگر یک نفر برود، کار نمی‌خوابد و معمولاً قرارداد و روال مکتوب دارد. هزینه‌ی دفتر و تیم هم روی قیمت پروژه‌ها می‌نشیند.

یک ضعف هم کمتر گفته می‌شود: کسی که با تو جلسه می‌گذارد معمولاً همان کسی نیست که سایتت را می‌سازد. «شرکت» بودن هم به‌تنهایی تضمین نیست؛ شرکت هم ممکن است تعطیل شود، کارمندی که سایتت را ساخته برود، یا سایت روی سامانه‌ای ساخته شود که بیرون از سرور خود شرکت کار نمی‌کند.

مدل سوم استودیوی کوچکی است که بنیان‌گذارش خودش در کار حضور دارد. مثل فریلنسر، مستقیم با کسی حرف می‌زنی که درباره‌ی کار تصمیم می‌گیرد. مثل شرکت، پشتش یک کسب‌وکار ثبت‌شده با مجوز و روال مشخص است. فراکو همین مدل است.

ضعفش را هم صادقانه بگویم. استودیوی کوچک ظرفیت محدودی دارد و هم‌زمان پروژه‌های زیادی نمی‌گیرد. اگر پروژه‌ای می‌خواهی که یک تیم بزرگ هم‌زمان رویش کار کند، یا حتماً جلسه‌ی حضوری در دفتر لازم داری، این مدل برایت مناسب نیست.

• ارتباط: با فریلنسر و استودیوی کوچک مستقیم است؛ با شرکت معمولاً از طریق مدیر پروژه.
• هزینه: فریلنسر معمولاً پایین‌تر است، چون هزینه‌ی سربار ندارد؛ شرکت معمولاً بالاتر.
• اگر سازنده در دسترس نباشد: با فریلنسر کار می‌خوابد؛ در شرکت معمولاً کس دیگری ادامه می‌دهد؛ در استودیو باید بپرسی.
• هویت حقوقی: فریلنسر ممکن است مجوز کسب داشته باشد یا نداشته باشد. در هر سه حالت مدرکش را ببین.
• پشتیبانی بعد از تحویل: با فریلنسر به وقت آزاد یک نفر بستگی دارد؛ در شرکت و استودیو معمولاً قرارداد جدا دارد.
• قرارداد: در هیچ مدلی خودبه‌خود وجود ندارد؛ باید بخواهی‌اش.
• مالکیت سورس‌کد و دامنه: در هیچ‌کدام خودکار نیست. فقط قرارداد تعیینش می‌کند.

ردیف آخر مهم‌ترین ردیف است. سورس‌کد و دامنه را نه اندازه‌ی مجموعه تعیین می‌کند، نه دفتر شیکش؛ متنی تعیین می‌کند که امضا می‌کنی.

۳پنج ریسکی که بعد از تحویل معلوم می‌شوند

روز تحویل همه خوشحال‌اند. مشکل‌ها معمولاً ماه‌ها بعد پیدا می‌شوند: وقتی می‌خواهی چیزی را عوض کنی، دامنه را تمدید کنی یا مجری را عوض کنی. این پنج ریسک را از همین حالا بشناس.

ماجرای آشنایی است: پیام‌ها دیده می‌شوند و جوابی نمی‌آید. با فریلنسر احتمالش بیشتر است، ولی شرکت‌ها هم تعطیل می‌شوند. خطر اصلی خود سکوت نیست؛ این است که دسترسی‌ها دست کسی باشد که جواب نمی‌دهد. اگر رمزها، دامنه و کد دست خودت باشد، رفتن سازنده یک دردسر است، نه یک فاجعه.

سایت کار می‌کند، ولی کدش را نداری؛ فقط یک پنل مدیریت داری، یا حتی آن را هم نه. روزی که بخواهی قابلیتی اضافه کنی یا مجری را عوض کنی، مجری قبلی یا برای تحویل کد مبلغ سنگینی می‌خواهد، یا اصلاً حاضر به تحویل نیست.

خیلی‌ها فکر می‌کنند قانون خودش این را حل می‌کند. قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب ۱۳۷۹ می‌گوید وقتی هدف قرارداد ساخت نرم‌افزار باشد، «حقوق مادی مربوط به حق تغییر و توسعه نرم‌افزار متعلق به استخدام کننده یا کارفرما است، مگر اینکه در قرارداد به صورت دیگری پیش بینی شده باشد». همان «مگر» یعنی یک جمله در قرارداد می‌تواند کل حکم را برگرداند. تازه این حکم درباره‌ی حق است، نه درباره‌ی اینکه فایل‌ها را کِی و چطور تحویل بگیری. تفسیر دقیقش کار وکیل است؛ چیزهایی را که باید صریح در قرارداد بنویسی، در مقاله‌ی مالکیت سورس کد سایت یکی‌یکی گفته‌ایم.

این ریسک از همه بی‌صداتر است. طراح برای راحتی کار، دامنه را با شناسه‌ی خودش ثبت می‌کند و تا وقتی رابطه خوب است، کسی متوجه نمی‌شود. روزی که بخواهی جدا شوی، می‌فهمی نشانی‌ای که روی کارت ویزیت، تابلو و صفحه‌ی اینستاگرامت چاپ شده، از نظر ثبت مال کس دیگری است.

برای دامنه‌های ملی ایران، موافقت‌نامه‌ی ثبت ایرنیک دارنده را «شخص حقیقی یا حقوقی که امتیاز دامنه به نام وی ثبت شده است» تعریف می‌کند. رابط فنی در همان متن «شخص یا سازمانی» است «که مسئولیت نگهداری فنی کارگزار نام دامنه را برعهده دارد»؛ یعنی نگهدارنده است، نه صاحب. همان موافقت‌نامه می‌گوید اگر استفاده از دامنه به دیگری واگذار شود، مسئولیت ثبت و سوابقش همچنان با دارنده می‌ماند، مگر اینکه انتقال رسمی ثبت انجام شود. پس آنچه تعیین‌کننده است، دارنده‌ی ثبت‌شده است، نه کسی که از دامنه استفاده می‌کند.

از بیرون هم نمی‌شود فهمید دامنه به نام کیست. طبق سیاست کیست ایرنیک، از ۷ ژانویه‌ی ۲۰۲۳ مشخصات دارنده در جست‌وجوی عمومی کیست نمایش داده نمی‌شود. تنها راه مطمئن این است که دامنه را در پنل ایرنیک خودت و زیر شناسه‌ی خودت ببینی.

در خرید سایت، برخلاف بیشتر خریدها، جنس را پیش از پرداخت نمی‌بینی. الگوی رایج این است: نمونه‌کار می‌بینی، قیمت می‌گیری، پیش‌پرداخت می‌دهی و تازه چند هفته بعد اولین طرح را می‌بینی. اگر آن طرح چیزی نباشد که در ذهنت بود، بخشی از پولت رفته و اهرمت کم شده است.

نمونه‌کار هم همیشه کمک نمی‌کند؛ نشان می‌دهد مجری برای دیگران چه ساخته، نه اینکه برای تو چه می‌سازد. بعضی نمونه‌کارها هم پروژه‌ی مشتری نیستند و دمویی‌اند که برای نمایش ساخته شده‌اند. دمو ساختن ایرادی ندارد؛ ایراد این است که با پروژه‌ی واقعی قاطی شود. در صفحه‌ی نمونه‌کارهای فراکو هم چند دمو هست، ولی جدا از پروژه‌های واقعی و با برچسب دمو.

جمله‌ی «هر وقت کاری داشتی بگو» روز تحویل اطمینان‌بخش است و شش ماه بعد بی‌معنا. پشتیبانی بعد از تحویل سایت در واقع دو چیز متفاوت است که معمولاً قاطی می‌شوند: رفع ایرادهایی که از کار خود مجری است، و کار تازه و نگهداری. اولی باید تا مدت مشخصی رایگان باشد. دومی هزینه دارد و باید اختیاری باشد. اگر این دو در قرارداد جدا نشده باشند، یا برای رفع ایراد پول می‌دهی، یا مجری هر درخواستی را «خارج از قرارداد» حساب می‌کند.

با فریلنسر یک نکته‌ی دیگر هم هست: اگر فروشگاهت شب عید از کار بیفتد و او سرش به پروژه‌ی دیگری گرم باشد، کسی جایش نیست. پیش از انتخاب بپرس به خطای جدی در چه مدتی جواب می‌دهد و همین را بنویس.

۴چهار بندی که از تو محافظت می‌کند

خبر خوب این است که هر پنج ریسک بالا با چهار بند ساده کنترل می‌شود. این بندها را از هر مجری‌ای بخواه؛ فریلنسر، شرکت یا ما. زیر هر بند هم می‌گویم ما در فراکو دقیقاً چطور اجرایش می‌کنیم، تا یک معیار واقعی برای مقایسه داشته باشی.

دقیقاً این‌ها را بخواه: کل کد قابل توسعه، نه فقط نسخه‌ی اجرایی؛ نسخه‌ی پشتیبان پایگاه داده؛ فایل‌های طراحی؛ و فهرست هر قالب، افزونه یا سرویس پولی همراه با نوع مجوزش. معیار ساده است: اگر نتوانی سایت را به یک تیم کاملاً غریبه بسپاری و آن‌ها کار را ادامه بدهند، تحویل کامل نبوده است.

ما همه‌ی سایت‌ها را اختصاصی با Next.js و React می‌نویسیم و سورس‌کد کامل را به مشتری تحویل می‌دهیم. قالب آماده‌ای در کار نیست و سایت روی سامانه‌ای ساخته نمی‌شود که فقط خودمان بلدش باشیم؛ برنامه‌نویسی که با این دو ابزار آشناست، می‌تواند کار را ادامه بدهد.

دامنه باید با شناسه‌ی خودت و با خودت به‌عنوان دارنده ثبت شود. مجری، اگر لازم باشد، فقط رابط فنی است. همین قاعده برای هاست، درگاه پرداخت، پنل پیامک و سرچ کنسول هم برقرار است.

درباره‌ی سرچ کنسول دقیق باش. طبق راهنمای گوگل، مالک تأییدشده کسی است که با یک نشانه‌ی تأیید روی سایت مالکیتش را ثابت کرده؛ و برای کنار گذاشتن یک مالک تأییدشده، باید نشانه‌اش از روی سایت برداشته شود. پس تو باید مالک تأییدشده باشی، نه کاربری که طراح اضافه‌اش کرده است. در فراکو دامنه همیشه به نام خود مشتری ثبت می‌شود.

قاعده این است که پیش از اولین پرداخت جدی، کار قبلی مجری را در سایت‌های زنده دیده و با گوشی خودت امتحان کرده باشی؛ نه یک تصویر کلی و نه فایل ارائه. اگر مجری‌ای نمونه‌ی زنده ندارد، دست‌کم تحویل هر مرحله را مکتوب کن.

ما این قدم را جلوتر از قرارداد گذاشته‌ایم. پیش از هر قراردادی مشاوره‌ی رایگان می‌دهیم و قیمت را ثابت و مکتوب می‌کنیم. اگر نخواستی، تعهدی برای ادامه نداری. این‌طوری به‌جای حدس زدن از روی نمونه‌کار دیگران، کار خودت را می‌بینی و بعد تصمیم می‌گیری.

پیش‌پرداخت کامل، یا پرداخت سنگین پیش از دیدن هیچ خروجی، اهرم را یک‌طرفه می‌کند. اگر کار کند شد یا کیفیتش پایین بود، دست تو خالی است. راه‌حل این است که بخشی از مبلغ تا تحویل کامل دست خودت بماند و «تحویل» هم تعریف روشن داشته باشد: سایت کامل روی دامنه‌ی خودت، همراه با دسترسی‌ها و کد.

مدل ما ساده است: ۵۰٪ شروع پروژه، ۵۰٪ موقع تحویل. پرداخت مرحله‌ای یا اقساطی نداریم و همین را از اول می‌گوییم تا بعداً غافلگیر نشوی. نیمه‌ی اول را در شروع پروژه می‌دهی، و نیمه‌ی دوم را وقتی که سایت کامل روی دامنه‌ی خودت بالا آمده است.

هیچ‌کدام از این چهار بند مخصوص فراکو نیست. اگر مجری‌ای با اصل یکی از آن‌ها مشکل داشت، همان واکنش مهم‌ترین اطلاعاتی است که پیش از امضا به دست می‌آوری.

۵قرارداد طراحی سایت با فریلنسر: یک صفحه هم از هیچ بهتر است

خیلی از همکاری‌ها با فریلنسر فقط در پیام‌رسان شکل می‌گیرد: یک قیمت، یک «باشه» و یک کارت‌به‌کارت. این گفت‌وگوها بی‌ارزش هم نیستند. ماده‌ی ۱۲ قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ می‌گوید در هیچ دادگاه یا اداره‌ی دولتی نمی‌شود ارزش اثباتی پیام الکترونیکی را «صرفاً به دلیل شکل و قالب آن» رد کرد. ولی اینکه بشود چیزی را ثابت کرد، با اینکه از اول روشن بوده باشد فرق دارد. پیام‌رسان نمی‌گوید سورس‌کد مال کیست یا رفع اشکال تا کِی رایگان است.

این حداقل‌ها را مکتوب کن، حتی در یک صفحه:

• شرح کار: کدام صفحه‌ها و کدام قابلیت‌ها. هرچه نیامده، جزو کار نیست.
• مبلغ کل، ترتیب پرداخت و اینکه هر پرداخت در برابر چه تحویلی است.
• تاریخ شروع، مهلت تحویل و تعداد دورهای اصلاح.
• مالکیت سورس‌کد، فایل‌های طراحی و محتوا، و زمان تحویلشان.
• دامنه، هاست و درگاه به نام چه کسی ثبت می‌شوند.
• مدت رفع اشکال رایگان و شرایط پشتیبانی بعد از آن.
• اگر همکاری وسط کار تمام شود، چه چیزی به تو تحویل داده می‌شود.

برای متن کامل، نمونه قرارداد طراحی سایت را رایگان دانلود کن. فایل Word است، بند به بند توضیح دارد و با هر مجری‌ای قابل استفاده است. فقط یادت باشد که نمونه‌ی عمومی است، نه مشاوره‌ی حقوقی؛ پیش از امضا متن نهایی را به یک وکیل نشان بده.

۶«شرکت» یا «استودیو» بودن را چطور بسنجی

وقتی طرف مقابل خودش را شرکت یا استودیو معرفی می‌کند، چند چیز را بی‌دردسر می‌شود سنجید:

• هویت حقوقی: پروانه‌ی کسب یا مدارک ثبت شرکت را بخواه و ببین نامی که در آن آمده، با نام طرف قرارداد و صاحب حسابی که به آن پول می‌ریزی یکی است.
• پروژه‌های زنده: نمونه‌کاری را که لینک زنده دارد، خودت با گوشی‌ات باز کن. اگر شد، از صاحب همان کسب‌وکار بپرس کار چطور پیش رفت.
• دمو یا واقعی: بپرس کدام نمونه‌کار پروژه‌ی مشتری است و کدام دمو.
• سازنده‌ی واقعی: بپرس دقیقاً چه کسی طراحی و برنامه‌نویسی را انجام می‌دهد و آیا بخشی از کار به بیرون سپرده می‌شود.
• قیمت مکتوب: قیمت نهایی و هرچه شامل آن نمی‌شود را کتبی بگیر، پیش از اینکه پولی بدهی.

فهرست کامل‌تر معیارها و چراغ‌قرمزهای جلسه‌ی اول را در راهنمای انتخاب بهترین شرکت طراحی سایت نوشته‌ایم. اگر هم می‌خواهی بدانی پشت فراکو چه کسی است و چطور کار می‌کنیم، صفحه‌ی درباره‌ی فراکو بنیان‌گذار و روش کارمان را معرفی کرده است.

یک مثال از کار خودمان: پیمان‌کار، فروشگاه لوازم یدکی، روی دامنه‌ی خود صاحبش زنده است و می‌توانی همین حالا بازش کنی. این همان بند دوم است که در عمل اجرا شده؛ چیزی که می‌توانی از هر مجری بخواهی در نمونه‌کارهایش نشانت بدهد.

۷قیمت و زمان: عددهایی که می‌شود با آن مقایسه کرد

آمار معتبری از قیمت فریلنسرها نداریم و عدد ساختگی هم نمی‌نویسیم. ولی عدد خودمان را می‌گوییم تا یک نقطه‌ی مرجع واقعی داشته باشی:

• سایت شرکتی: سه پلن برنزی، نقره‌ای و طلایی؛ تحویل در ۱۰ تا ۱۴ روز کاری.
• فروشگاه اینترنتی: سه پلن فروشگاهی؛ قیمت با تماس؛ تحویل در ۱۴ تا ۲۰ روز کاری.
• پشتیبانی ماهانه‌ی اختیاری: هزینه‌ی پشتیبانی ماهانه بسته به پلن و نوع سایت است و با تماس اعلام می‌شود.

پشتیبانی را عمداً از قیمت ساخت جدا کرده‌ایم؛ اگر سایتت چند صفحه‌ی ثابت است، دلیلی ندارد هر ماه پول بدهی. جزئیات هر پلن در صفحه‌ی خدمات طراحی سایت آمده است.

وقتی پیشنهاد ارزان‌تری می‌گیری، بپرس «کدام‌یک از چهار بند در آن نیست؟». اگر هر چهار بند هست و مجری فقط سربار کمتری دارد، پیشنهاد خوبی است. گاهی هم ارزانی دقیقاً از نبود همین بندها آمده است.

۸اگر همین حالا گیر افتاده‌ای

اگر این متن را دیر پیدا کرده‌ای و الان با سایت نیمه‌کاره، طراحی که جواب نمی‌دهد یا دامنه‌ای به نام کس دیگر درگیری، ترتیب کار مهم است: اول دارایی‌هایت را نجات بده، بعد سراغ مسیر حقوقی برو. راهنمای نجات سایت وقتی طراح جواب نمی‌دهد همین را قدم‌به‌قدم گفته است؛ از مستند کردن پیام‌ها تا پس گرفتن دامنه و کد، و تصمیم میان تکمیل همان سایت یا ساختن دوباره‌اش.

۹چک‌لیست پیش از انتخاب مجری

این فهرست را با هر مجری‌ای که با او حرف می‌زنی پر کن. هر ردیفی که جوابش «نمی‌دانم» است، همان‌جایی است که باید سؤال بپرسی:

• می‌دانم کار را دقیقاً چه کسی طراحی می‌کند و چه کسی کدش را می‌نویسد.
• مدرک هویت حقوقی مجری را دیده‌ام و نامش با طرف قرارداد یکی است.
• دست‌کم دو نمونه‌کار زنده را خودم باز کرده‌ام و می‌دانم کدام واقعی است و کدام دمو.
• پیش از پرداخت جدی، طرحی از کار خودم دیده‌ام.
• در قرارداد آمده که سورس‌کد کامل و فایل‌های طراحی به من تحویل داده می‌شود.
• دامنه، هاست، درگاه و سرچ کنسول به نام خودم است.
• بخشی از مبلغ تا تحویل کامل دست خودم می‌ماند.
• مدت رفع اشکال رایگان و شرایط پشتیبانی بعد از آن نوشته شده است.
• می‌دانم اگر وسط کار جدا شویم، چه چیزی دستم می‌ماند.
• هیچ‌جا رتبه در گوگل یا میزان فروش تضمین نشده است.

۱۰قدم بعدی

اگر هنوز میان فریلنسر و شرکت مردّدی، با همین چهار بند سراغ هر دو برو و جوابشان را کنار هم بگذار. معمولاً همین مقایسه تصمیم را روشن می‌کند.

اگر خواستی فراکو را هم در این مقایسه بگذاری، مشاوره‌ی رایگان بگیر و نمونه‌کارهای زنده را روی گوشی خودت ببین؛ بعد، بدون هیچ تعهدی، تصمیم بگیر.