درگاه پرداخت خیریه؛ از مجوز تا رسید آنلاین، چطور کمک مردمی را قانونی و شفاف بگیری

درگاه پرداخت خیریه از نظر فنی همان درگاه پرداخت اینترنتی است. فرقش این است که باید به نام خود مؤسسه و روی حساب بانکی مؤسسه صادر شود، نه به نام مدیر یا روی کارت شخصی یکی از اعضا. ترتیب درستش هم ثابت است: اول مجوز فعالیت از مرجع رسمی، بعد حساب بانکی به نام مؤسسه، بعد سایت و اینماد، و آخر درخواست درگاه از یک شرکت پرداخت. هر قدمی جا بیفتد، یا درگاه نمی‌گیری یا پولی جمع می‌کنی که بعداً باید جوابش را بدهی.

ولی گرفتن درگاه نصف ماجراست. کسی که یک بار کمک کرده، فقط وقتی دوباره کمک می‌کند که بداند پولش رسید و خرج چه شد. این راهنما هر دو نیمه را می‌گوید: بخش قانونی و اداری با ارجاع به منبع رسمی، و بخشی که کمک دوم را می‌سازد. نیمه‌ی دوم را از روی سایت واقعی یک مؤسسه‌ی خیریه نوشته‌ایم که خودمان ساخته‌ایم و مسیر پرداختش روی درگاه زیبال است.

پیش از هر چیز: ما استودیوی طراحی سایتیم، نه وکیل و نه شرکت پرداخت. هر جا حرف از قانون و مجوز است، منبع رسمی‌اش را لینک داده‌ایم. تصمیم نهایی درباره‌ی مجوز مؤسسه‌ات را با مرجع صادرکننده یا یک مشاور حقوقی بگیر.

۱جمع‌آوری کمک آنلاین بدون مجوز جرم است؛ از قانون شروع کن

بیشتر راهنماهای درگاه پرداخت از فرم ثبت‌نام شروع می‌کنند. برای خیریه باید یک قدم عقب‌تر ایستاد. معاون امور ویژه‌ی رئیس دادگستری تهران در مهر ۱۳۹۹، در گفت‌وگویی که اقتصاد آنلاین منتشر کرد، گفت جمع‌آوری پول در فضای مجازی به اسم خیریه، بدون مجوز، جرم است و مجازات قانونی دارد. همان‌جا گفت مجوز خیریه‌ها را سازمان‌های مورد تأیید مثل هلال احمر، کمیته‌ی امداد، بسیج و بهزیستی صادر می‌کنند.

دو جمله‌ی دیگر همان گفت‌وگو برای مدیر خیریه حتی مهم‌تر است. اول اینکه اگر پول جمع‌شده صرف همان هدفی نشود که اعلام شده، کار «کلاهبرداری» حساب می‌شود. دوم اینکه حساب کسانی که این‌طور پول جمع می‌کنند مسدود می‌شود. یعنی مسئله فقط داشتن مجوز نیست؛ باید بتوانی نشان بدهی هر ریال کجا رفته. پایین‌تر می‌بینی که سایت خیریه می‌تواند طوری ساخته شود که این نشان دادن خودبه‌خود اتفاق بیفتد.

جواب کوتاه این است که مرجع واحدی وجود ندارد و همین کار را سخت کرده. گزارش جام‌جم در اسفند ۱۳۹۶ از چند نهاد نام می‌برد که برای خیریه‌ها مجوز صادر کرده‌اند، از بهزیستی و وزارت کشور تا نیروی انتظامی، و می‌گوید همین چندمرجعی بودن باعث شده حتی تعداد دقیق خیریه‌ها معلوم نباشد. به گفته‌ی مسئولان بهزیستی در همان گزارش، این سازمان تنها مرجع قانونی صدور مجوز مراکز خیریه است. طبق توضیح مدیرکل دفتر توسعه و نظارت بر مؤسسات غیردولتی بهزیستی، در این سازمان «کمیسیون ماده‌ی ۲۶» تعیین می‌کند مجوز یک مؤسسه استانی باشد یا کشوری، و بعد از تأیید کمیسیون پرونده برای ثبت می‌رود.

برای کار آنلاین، از این‌ها سه نتیجه‌ی عملی بیرون می‌آید:

• مجوز را پیش از درگاه داشته باش. شرکت پرداخت اول هویت حقوقی و مدارک تو را می‌خواهد. مؤسسه‌ای که هنوز مجوز و شناسه‌ی ملی ندارد، چیزی برای ارائه ندارد.
• محدوده‌ی مجوز را با کمپینت مقایسه کن. اگر مجوزت استانی است و می‌خواهی از کل کشور کمک بگیری، یا موضوع فعالیت مجوز با کاری که برایش پول جمع می‌کنی جور نیست، پیش از راه‌اندازی از مرجع صادرکننده بپرس.
• شماره و مرجع مجوز را روی سایت بنویس. به‌صورت متن، نه فقط عکس کوچک یک برگه، و نزدیک فرم اهدا. اهداکننده‌ی محتاط اول همین را نگاه می‌کند.

درگاه پرداخت مجوز جمع‌آوری کمک نیست. درگاه فقط ابزار گرفتن پول است؛ اجازه‌ی گرفتنش را مجوز مؤسسه می‌دهد.

۲حساب بانکی به نام مؤسسه؛ چرا کارت شخصی برای خیریه پرخطرتر است

خیلی از خیریه‌های کوچک کارشان را با شماره‌کارت شخصی مدیر شروع کرده‌اند. نیت بدی هم پشتش نبوده؛ ساده‌ترین راه بوده. ولی برای خیریه این راه از هر کسب‌وکار دیگری پرخطرتر است.

بانک مرکزی در شهریور ۱۴۰۱ حساب‌ها را به تجاری و غیرتجاری تقسیم کرد. طبق همان اطلاعیه، همه‌ی حساب‌های اشخاص حقوقی، چه انتفاعی چه غیرانتفاعی، از همان اول تجاری حساب می‌شوند و حساب‌های اشخاص حقیقی به‌طور پیش‌فرض غیرتجاری‌اند. بانک مرکزی گفته رفتار مالی حساب‌های غیرتجاری را با سطح فعالیت مورد انتظار مقایسه می‌کند تا حساب‌های مشکوک به فعالیت تجاری را پیدا کند. خدماتی مثل درگاه پرداخت هم فقط به دارنده‌ی حساب تجاری داده می‌شود.

حالا تصویر را کامل کن. کارت شخصی‌ای که هر ماه از ده‌ها نفر پول می‌گیرد، دقیقاً همان الگویی است که این بررسی دنبالش می‌گردد. پول مؤسسه و پول شخصی قاطی می‌شود و روز حسابرسی کسی نمی‌تواند جدایشان کند. اهداکننده هم راهی ندارد بفهمد این کارت واقعاً مال مؤسسه است یا نه. و یادت باشد که مقام قضایی از مسدود شدن حساب‌ها هم حرف زده بود.

راه درست ساده است: حساب بانکی به نام مؤسسه و با شناسه‌ی ملی مؤسسه، و درگاهی که به همین حساب وصل است. این‌طوری هر ریالی که می‌رسد، از روز اول در دفتر مؤسسه است، نه در گردش حساب یک نفر.

۳مسیر گرفتن درگاه پرداخت خیریه؛ قدم‌به‌قدم و بدون وعده

وقتی مجوز و حساب مؤسسه آماده بود، نوبت خود درگاه است. دو مسیر داری که در راهنمای درگاه پرداخت اینترنتی مفصل مقایسه‌شان کرده‌ایم: درگاه مستقیم از یک شرکت ارائه‌دهنده‌ی خدمات پرداخت، یا پرداخت‌یار. خلاصه‌اش این است که درگاه مستقیم کارمزد کمتری دارد و کار اداری‌اش سنگین‌تر است؛ پرداخت‌یار سریع‌تر راه می‌افتد و درصدی از هر تراکنش برمی‌دارد.

ترتیب کار برای یک مؤسسه‌ی خیریه معمولاً این است:

• ۱. دامنه به نام مؤسسه. نه به نام طراح سایت یا یکی از اعضا. هویت صاحب دامنه باید با هویت متقاضی اینماد و درگاه جور باشد.
• ۲. سایت واقعی روی همان دامنه. با معرفی مؤسسه، شماره‌ی مجوز، نشانی و تلفن، صفحه‌ی قوانین و یک مسیر اهدای قابل‌فهم. سایت نیمه‌کاره معمولاً یعنی درخواست برگشتی.
• ۳. اینماد. شاپرک از آذر ۱۴۰۰ داشتن اینماد را برای پذیرنده‌های پرداخت‌یارها هم الزامی کرد. در گزارش‌های آن ابلاغیه استثنایی برای خیریه‌ها ندیدیم.
• ۴. پرونده‌ی مالیاتی و کد رهگیری. برای نمونه، زیبال برای دادن درگاه، اینماد معتبر، کد رهگیری مالیاتی به نام متقاضی و سن دست‌کم ۱۸ سال را الزامی می‌داند.
• ۵. درخواست درگاه و یک کمک آزمایشی. بعد از فعال شدن و پیش از اعلام عمومی، یک کمک واقعی با کمترین مبلغ روی دامنه‌ی اصلی بزن و ببین رسید درست صادر می‌شود.

یک نکته‌ی صادقانه هم بگوییم: هیچ‌کس، از جمله ما، نمی‌تواند تأیید اینماد یا درگاه را قول بدهد. تصمیمش با مرکز صدور اینماد و شرکت پرداخت است و زمانش هم دست طراح سایت نیست. کاری که از دست ما برمی‌آید این است که سایت از نظر فنی و از نظر صفحه‌های لازم آماده‌ی بررسی باشد و قدم‌به‌قدم کنارت باشیم. مدارک را هم‌زمان با شروع ساخت سایت جلو ببر، نه بعد از تحویل.

شرایط رسته‌ی خیریه را در صفحه‌های عمومی شرکت‌های پرداخت کمتر پیدا می‌کنی؛ صفحه‌ی درگاه زیبال هم که بالاتر لینک دادیم، حرفی از خیریه نمی‌زند. پس این‌ها را بپرس و جوابش را مکتوب بگیر:

• برای رسته‌ی خیریه چه مدارکی لازم است؟ مجوز فعالیت، آگهی روزنامه‌ی رسمی، شناسه‌ی ملی یا چیز دیگر؟
• کارمزد برای خیریه فرق می‌کند؟ برای مقایسه، زیبال تا مهر ۱۴۰۵ کارمزد عمومی‌اش را یک درصد هر تراکنش با کف ۲ هزار و سقف ۲۰ هزار تومان اعلام کرده. مثال خودش روشن است: برای پرداخت ۱۰ هزار تومانی، کارمزد ۲ هزار تومان است. اگر بیشتر کمک‌هایت کوچک است، این کف را جدی بگیر.
• پول مستقیم به حساب مؤسسه می‌نشیند یا اول در کیف پول شما می‌ماند؟ دوره‌ی تسویه چند روز است؟
• بازگشت وجه چطور انجام می‌شود؟ از پنل یا با تماس تلفنی؟
• درگاه در چه شرایطی معلق می‌شود؟ جواب این یکی از بقیه مهم‌تر است، چون درگاه معلق یعنی کمپینی که وسط راه می‌ماند.

۴لینک پرداخت یا سایت خیریه؛ چه چیزی را از دست می‌دهی؟

بعضی پرداخت‌یارها لینک پرداخت هم دارند: لینکی که برای اهداکننده می‌فرستی، مبلغ را خودش وارد می‌کند و به صفحه‌ی بانک می‌رود. زرین‌پال در وبلاگش همین را به خیریه‌ها پیشنهاد کرده و به گفته‌ی خودش، برخلاف کارت‌به‌کارت، نام پرداخت‌کننده و گیرنده در مسیر پرداخت نمی‌آید. اگر لینک به نام مؤسسه باشد، برای شروع یا یک جمع‌آوری کوتاه از کارت شخصی خیلی بهتر است. فقط بدان همه‌ی شرکت‌ها چنین چیزی ندارند؛ زیبال مثلاً صریح گفته درگاهش فقط برای سایت است و لینک پرداخت شخصی نمی‌دهد.

ولی لینک پرداخت فقط پول را می‌گیرد. بقیه‌ی چیزهایی که اهداکننده را برمی‌گرداند، در آن نیست:

• موضوع کمک: لینک نمی‌داند پول برای اطعام بود یا درمان. سایت از اهداکننده می‌پرسد و همان را روی رسید می‌نویسد.
• رسید: رسید لینک، رسید یک پرداخت است. رسید سایت، رسید یک کمک است: با موضوع، کمپین و کدی که اهداکننده هر وقت خواست دوباره استعلامش کند.
• پیشرفت کمپین: لینک عددی به اهداکننده نشان نمی‌دهد. سایت نشان می‌دهد چقدر از هدف پر شده.
• گزارش: با لینک، گزارش جای دیگری منتشر می‌شود و به کمک وصل نیست. در سایت، گزارش شفافیت کنار همان دکمه‌ی اهداست.
• هویت مؤسسه: لینک تنها چیزی درباره‌ی مؤسسه نمی‌گوید. سایت مجوز، نشانی و سابقه را همان‌جا نشان می‌دهد.

۵شش تصمیم که کمک دوم را می‌سازد؛ روشی که ما سایت خیریه را با آن می‌سازیم

سایت خیریه باید روی دامنه‌ی خود مؤسسه باشد و مسیر پرداختش برای درگاه مؤسسه، مثلاً زیبال، نوشته شود. موقع ساخت یک جمله را بالای کد پرداخت می‌نویسیم که خلاصه‌ی همه‌ی این بخش است: برگشت از صفحه‌ی بانک فقط نمایش است؛ وضعیت پول را فقط تأیید سمت سرور عوض می‌کند، آن هم با مبلغی که خود سایت ثبت کرده. شش تصمیمی که پایین می‌خوانی از همین جمله درمی‌آید.

اهداکننده‌ای که می‌خواهد کمکش صرف اطعام شود، دوست ندارد پولش در یک صندوق کلی گم شود. ما این‌طور می‌سازیم که اهداکننده اول موضوع اصلی را انتخاب کند و بعد زیرشاخه‌های همان موضوع ظاهر شوند. موضوع تازه، مثلاً کمک به سیل‌زدگان، را خود مؤسسه از پنل اضافه می‌کند و به برنامه‌نویس نیازی نیست. عنوانی هم که روی رسید چاپ می‌شود سمت سرور ساخته می‌شود، نه در مرورگر، تا کسی نتواند متن رسید را دستکاری کند.

این انتخاب فقط برای دل اهداکننده نیست. وقتی هر کمک موضوع مشخص دارد، گزارش آخر فصل هم می‌تواند بگوید هر موضوع چقدر کمک گرفت و چقدر خرج شد. یعنی دقیقاً همان چیزی که مقام قضایی گفت: پول باید صرف هدفی شود که اعلام شده، و تو باید بتوانی نشانش بدهی.

بیشتر درگاه‌های ایرانی مبلغ را به ریال می‌گیرند و سایت‌ها به تومان نشان می‌دهند. یک ضرب در ده که جا بیفتد، اهداکننده یک‌دهم مبلغ را می‌پردازد؛ یکی که اضافه شود، ده برابر از حسابش کم می‌شود. قاعده این است که همه‌ی مبلغ‌ها به ریال و به‌صورت عدد صحیح ذخیره شوند: مبلغ هر کمک، هدف کمپین، جمع کمک‌های پرداخت‌شده و عددهای گزارش. تبدیل به تومان فقط موقع نمایش انجام شود. عدد صحیح هم یعنی در جمع زدن هزاران کمک کوچک، خطای گرد کردن اعشار پیش نمی‌آید.

وقتی اهداکننده از صفحه‌ی بانک برمی‌گردد، نشانی برگشت چیزهایی مثل «پرداخت موفق بود» با خودش دارد. این‌ها را مرورگر می‌فرستد و هر کسی می‌تواند تایپشان کند. اگر سایت به همین اعتماد کند، با تایپ یک نشانی جعلی می‌شود کمکی را ثبت کرد که هیچ‌وقت پرداخت نشده، و نوار پیشرفت کمپین با پول خیالی جلو می‌رود.

در این روش، سرور بعد از برگشت اهداکننده خودش از درگاه می‌پرسد این تراکنش واقعاً پرداخت شده یا نه، و مبلغی را که درگاه اعلام می‌کند با مبلغی مقایسه می‌کند که خود سایت موقع ساختن درخواست ثبت کرده بود. فقط اگر هر دو درست بود، کمک «پرداخت‌شده» می‌شود. اگر نتیجه دو بار برسد، یا کسی صفحه‌ی برگشت را دوباره باز کند، کمک دو بار ثبت نمی‌شود. اگر هم درگاه در آن لحظه جواب ندهد، کمک «ناموفق» علامت نمی‌خورد؛ بلاتکلیف می‌ماند تا دوباره بررسی شود.

این همان جایی است که بیشتر سایت‌ها کم می‌آورند. اهداکننده پرداخت می‌کند، بعد اینترنت گوشی‌اش قطع می‌شود یا صفحه را می‌بندد و هیچ‌وقت به سایت برنمی‌گردد. پول از حسابش کم شده، ولی سایت خبر ندارد. در درگاه‌های ایرانی، پرداختی که تأیید نهایی نشود بعد از مدتی به پرداخت‌کننده برمی‌گردد. یعنی کمکی که داده شده بود بی‌سروصدا برمی‌گردد، و اهداکننده فقط می‌بیند پولش رفت و برگشت و نمی‌داند چه شد.

برای همین یک مسیر پیگیری جدا می‌سازیم که کمک‌های بلاتکلیف را دوباره از درگاه استعلام می‌کند و تکلیفشان را روشن می‌کند، بدون اینکه منتظر برگشت اهداکننده بماند. صفحه‌ی رسید هم سه حالت دارد و هر سه طراحی شده‌اند، نه فقط حالت موفق. «پرداخت‌شده» با شماره‌ی مرجع بانک. «در انتظار» که صریح می‌گوید هنوز جواب بانک نرسیده و این خطا نیست. و «ناموفق» که روشن می‌گوید پولی کم نشده و یک راه برگشت به فرم می‌دهد. کسی که پولش از حساب رفته، نباید کلمه‌ی «ناموفق» را ببیند فقط چون جواب بانک دیر رسیده.

هر کمک یک کد رهگیری می‌گیرد و هر کسی با همین کد می‌تواند در یک صفحه‌ی عمومی رسید کمکش را ببیند. لازم نیست حساب کاربری بسازد یا وارد شود. برای اهداکننده‌ای که ناشناس کمک کرده، این تنها راه است که بفهمد پولش رسید. چون خود کد کلید دیدن رسید است، تصادفی ساخته می‌شود تا نشود با حدس زدن، رسید کس دیگری را دید. صفحه‌های رسید را هم از فهرست گوگل بیرون نگه می‌داریم.

برای مؤسسه هم این صفحه یعنی تماس کمتر. به‌جای اینکه کارمند دفتر هر روز به چند نفر بگوید «بله، کمکتان رسید»، اهداکننده خودش نگاه می‌کند.

کمپین نیاز کلی را به هدف مشخص تبدیل می‌کند: عنوان روشن، مبلغ هدف و نواری که نشان می‌دهد چقدر از راه رفته شده. نوار باید فقط با کمک‌های تأییدشده جلو برود. جمع کمپین فقط در همان لحظه‌ای بالا می‌رود که یک پرداخت تأیید می‌شود، و اگر نتیجه‌ی همان پرداخت دو بار برسد، مبلغش دو بار اضافه نمی‌شود. کمپینی که هدف مبلغی ندارد، اصلاً نوار نشان نمی‌دهد؛ نوار بی‌هدف فقط ظاهرسازی است.

گزارش شفافیت قدم بعدی است. گزارش‌ها بهتر است فصلی باشند: برای هر فصل، جمع کمک‌های رسیده، جمع خرج‌شده، ریز اینکه پول صرف چه شد و اگر باشد، فایل امضاشده یا گزارش حسابرس. کارمند مؤسسه گزارش را از پنل منتشر می‌کند و برنامه‌نویس لازم نیست، چون گزارشی که انتشارش هماهنگی فنی بخواهد در عمل منتشر نمی‌شود. تغییراتی هم که در پنل انجام می‌شود در گزارش رخدادها ثبت می‌شود؛ وقتی پای پول مردم وسط است، این سابقه روز سؤال به کار می‌آید.

در کار خیریه، شفافیت همان چیزی است که کمک دوم را ممکن می‌کند. اهداکننده‌ای که بعد از کمک اول هیچ خبری نگرفته، دفعه‌ی بعد به خیریه‌ای کمک می‌کند که نشانش داده چه کرده.

۶چک‌لیست راه‌اندازی اهدای آنلاین برای خیریه

پیش از اینکه لینک اهدا را در کانال و گروه‌ها بفرستی، این فهرست را یکی‌یکی تیک بزن:

• مجوز فعالیت از مرجع رسمی داری و محدوده‌اش با کمپین‌هایت جور است.
• حساب بانکی به نام مؤسسه است، نه کارت شخصی.
• دامنه به نام مؤسسه ثبت شده است.
• شماره و مرجع مجوز، نشانی و تلفن روی سایت و نزدیک فرم اهداست.
• اینماد و درگاه به نام مؤسسه است و جواب سؤال‌های کارمزد و تسویه را مکتوب داری.
• مبلغ‌ها به ریال و به‌صورت عدد صحیح ذخیره می‌شوند و تبدیل به تومان فقط موقع نمایش است.
• هیچ کمکی پیش از تأیید سمت سرور «پرداخت‌شده» نمی‌شود.
• برای تراکنش‌های بلاتکلیف مسیر پیگیری جدا هست.
• هر کمک کد رهگیری دارد که بدون ورود به حساب استعلام می‌شود.
• نوار پیشرفت فقط با کمک‌های تأییدشده جلو می‌رود.
• گزارش شفافیت منظم منتشر می‌شود و کارمند خودش می‌تواند منتشرش کند.
• یک کمک آزمایشی واقعی روی دامنه‌ی اصلی زده‌ای و رسیدش را دیده‌ای.

اگر سایت فعلی‌ات را با این فهرست سنجیدی و چند ردیفش خالی ماند، اول سراغ ردیف‌های وسط برو: تأیید سمت سرور و پیگیری تراکنش‌های ناتمام. ظاهر سایت را بعداً هم می‌شود عوض کرد؛ کمکی را که بی‌صدا برگشته، نه.

۷هزینه و زمان ساخت سایت خیریه با درگاه پرداخت

سایت خیریه در فراکو در قالب پلن‌های سایت شرکتی ساخته می‌شود. برای اهدای آنلاین با درگاه، پلن طلایی لازم است: تا ۱۲ صفحه، درگاه پرداخت ایرانی و همراهی در دریافت اینماد. اگر فعلاً فقط معرفی مؤسسه، مجوز و گزارش‌ها را می‌خواهی، پلن‌های برنزی و نقره‌ای هم کافی‌اند. امکاناتی در اندازه‌ی همین مقاله، یعنی کمپین با نوار پیشرفت، انتخاب دومرحله‌ای موضوع، استعلام عمومی رسید و پنل با سطح دسترسی، بسته به جزئیات ممکن است در همین پلن جا شود یا قیمت اختصاصی بخواهد. این را حدس نمی‌زنیم؛ بعد از مشاوره و بستن امکانات، قیمت ثابت و مکتوب می‌شود.

سایت شرکتی ۱۰ تا ۱۴ روز کاری تحویل می‌شود؛ زمان صدور اینماد و درگاه جداست و دست ما نیست. پرداخت دو قسمت است: ۵۰٪ شروع پروژه و ۵۰٪ موقع تحویل. پرداخت مرحله‌ای یا قسطی برای هزینه‌ی پروژه نداریم. سایت با کدنویسی اختصاصی ساخته می‌شود، سورس‌کد کاملش مال مؤسسه است و دامنه به نام خود مؤسسه ثبت می‌شود. همه‌ی جزئیات مخصوص خیریه، از مسیر اهدا تا پنل کارکنان، در صفحه‌ی طراحی سایت خیریه آمده است.

۸قدم بعدی

اگر هنوز مجوز نداری، قدم اول ساخت سایت نیست؛ رفتن سراغ مرجع صادرکننده است. اگر مجوز و حساب مؤسسه آماده است، کار اینماد و درگاه را از همین هفته شروع کن، هم‌زمان با سایت، نه بعد از آن.

و اگر می‌خواهی پیش از هر تصمیمی با ما حرف بزنی، برای سایت مؤسسه‌ات مشاوره‌ی رایگان بگیر؛ اگر به دلت ننشست، تعهدی برای ادامه نداری.